Bəzi kəndlərin adı çəkiləndə adamın gözünün qabağına yol, ev, dağ, bulaq gəlir. Bəzi kəndlərin adı isə adamın ürəyində bir sızıltı oyadır. Sulut da elə kəndlərdəndir.
Dağın döşündə dayanıb keçmişə baxan, amma gələcəyin ayaq səslərini eşitməkdə çətinlik çəkən kənd...
“Space” telekanalının ötən ilin sonunda və bu ilin əvvəlində yayımladığı “Xoş Gəldim” verilişinin təkrarına avqustun 26-da baxanda çox duyğulandım (Rafiq Kərimov 1970-ci illərin sonu və 1980-ci illərdə mənim tarix müəllimim olub. Onda cavan vaxtlarıydı onun. Amma ekrana tamaşa edəndə əvvəlcə onu tanımadım. Cizgilərindən oxşatdım. Bir də sifət mimikalarından dəqiqləşdirdim ki, bu həmin Rafiq müəllimdir. Həyat, gün-güzəran, dolanışıq onu yaşlaşdırmışdı, ya səhhətində hansısa problem var idi... Amma kadrların birində təklikdən, kimsəsizlikdən, qocalıqdan, kənddə söhbət etməyə bir adam tapmamaqdan gileyləndi...). Rafiq müəllimin kadr boyu danışığına, səsinə qulaq asdım, fikirlərini dinlədim, giley-güzarını eşitdim, canlı kadrları obyektivin gözləri ilə müşahidə etdim. Həmin kadrlarda Rafiq müəllimin sözlərində də bu kəndin ağrısı duyuldu. Bu, adi kənd adamının giley-güzarı deyil, ömrünün bir hissəsini torpağa, yurda, kəndə bağlamış insanın içindən gələn səsdir. Elə səsdir ki, adam onu eşidəndə bir anlıq özündən soruşur: Biz kəndlərimizi itirəndə əslində nəyi itiririk?
Bir kənd boşalanda yalnız evlər boşalmır...
Bir həyətdə uşaqların səsi kəsilir...
Bir məktəbin qapısı daha az açılır...
Bir ocağın tüstüsü daha az görünür...
Bir bulağın başında insan nəfəsi azalır...
Bir kəndin yaddaşı yavaş-yavaş susmağa başlayır...
Ən ağrılısı isə budur ki, kəndin boşalması bir gündə baş vermir. Əvvəl bir ailə gedir, sonra bir başqası. Sonra məktəbdə uşaqlar azalır. Sonra dükanın qapısı bağlanır. Sonra toylar seyrəlir. Bir gün baxırsan ki, kənd yerindədir, dağ yerindədir, evlər də yerindədir, amma kəndin özü əvvəlki kənd deyil. Çünki kəndi kənd edən daş-divar deyil.



Rafiq müəllimin ağrısı da bəlkə elə buradan başlayır. O, təkcə Sulutun bugünkü halından danışmır. O, dünənlə bu günün arasındakı fərqdən danışır. Bir vaxtlar həyətlərə sığmayan uşaqlardan, qapısı döyülən evlərdən, qonşuluğun hələ qonşuluq olduğu günlərdən danışır sanki.
Kənd adamının yaddaşı qəribədir. O, illəri tarixlə yox, insanlarla ölçür.
“Filankəsin həyəti vardı burada...”
“Bu küçədə uşaqlar oynayardı...”
“Bu evdə gecələr işıq yanardı...”
Sonra həmin cümlələrin hamısının sonunda bir “indi yoxdur” dayanır.
Və insanın ürəyini ən çox həmin iki söz ağrıdır:



Bəlkə də Rafiq müəllimin danışığında bizi kövrəldən əsas məsələ budur. O, bir kəndin taleyindən danışarkən əslində Azərbaycanın minlərlə kəndinin (qonşuluğundakı, ətrafındakı kəndlər də bu aqibəti yaşayır) taleyinə toxunur. Sulut yalnız Sulut deyil. Sulut bir yaddaşdır. Bir həyat tərzidir. Bir ata-baba mirasıdır. Daşına, torpağına, suyuna insan nəfəsi hopmuş bir yurddur.
Kənddən şəhərə getmək bəzən məcburiyyətdir. İnsan çörəyinin dalınca gedir, övladının gələcəyini düşünür, daha yaxşı həyat axtarır. Buna heç kim etiraz edə bilməz. Amma adamı düşündürən başqa bir sual var: Bəs kənddə qalmaq istəyən insanın yaşaması üçün nə edilməlidir (Əslində bir kadrda səsləndi ki, bura qaz xətti hələ çəkilməyib, əhalinin normal işi yoxdur)?
Kənddə məktəb olmalıdır.
Yol olmalıdır.
İş olmalıdır.
Həkim olmalıdır.
Gəncin gələcəyinə inam olmalıdır.
Çünki gəncə “kəndini sev” deməklə kənddə saxlamaq olmur. Gəncə kəndində yaşamağın mümkün olduğunu göstərmək lazımdır.
Torpaq insandan yalnız sevgi istəmir, qayğı da istəyir.
Rafiq müəllimin səsi buna görə adamın qulağında cingildəyir, exo verir. Çünki o səsdə şəxsi bir kədərdən daha böyük bir dərd var:



Kəndin yollarında əvvəlki kimi ayaq səsləri eşidilmirsə, deməli, biz təkcə insan itirmirik, bir həyat formasını da itiririk.
Bir gün qayıdıb doğma kəndinin küçəsindən keçən adam öz uşaqlığını axtarır. Bəlkə həmin ağac hələ də ordadır. Bəlkə bulağın suyu yenə əvvəlki kimi soyuqdur. Bəlkə dağ yenə həmin dağdır.
Amma insan axtardığı səsləri eşitməyəndə anlayır:



Rafiq müəllimin sözlərini dinləyərkən adamın ürəyindən belə bir fikir keçir: kaş kəndlərimizin dərdini yalnız kənd adamları danışmayaydı! Kaş biz onların səsini eşitmək üçün kəndlərin boşalmasını gözləməyəydik! Çünki kənd susanda şəhər də bir az kasıblaşır.
Kəndin bulağı quruyanda yalnız kənd susuz qalmır…
Kəndin məktəbi bağlananda yalnız kənd uşağı dərssiz qalmır…
Kəndin ocağı sönəndə yalnız bir ev qaranlıqda qalmır…
Bir xalqın yaddaşından bir işıq azalır…
Sulutun da, başqa kəndlərimizin də ən böyük ehtiyacı bəlkə elə budur: onların yalnız keçmişindən danışmaq yox, gələcəyini də qurmaq!
Rafiq müəllimin ağrısını eşitmək lazımdır!.. Çünki bəzən bir insanın səsi bütöv bir kəndin harayına çevrilir. Və o harayın içində bir xahiş gizlənir: “BİZİ UNUTMAYIN!”
Bəlkə də bu, kənd adamının deyə biləcəyi ən ağır cümlədir. Çünki insan doğulduğu torpaqdan ayrıla bilər... Amma torpağın insanın içindən çıxması mümkün deyil.



Bəzi adamlar danışanda elə bilirsən bir nəfər danışır. Bəzi adamlar da var, danışanda arxalarında bir kənd dayanır. Bir küçə, bir bulaq, bir məktəb, bir məscid, bir qəbiristanlıq, bir vaxtlar həyətlərində top qovan uşaqlar, axşamüstü qapı ağzında oturub dünyanın dərdini bölüşən qocalar... Rafiq müəllim danışanda mənə elə gəldi ki, bir adam yox, Sulut danışır.
Sulutun öz dili varmış. Mən bunu əvvəllər bilmirdim.
Kəndlərin də dili olurmuş, amma şəhərdə yaşayan adam onu eşitmir. Şəhərin səsi çoxdur. Maşın səsi, telefon səsi, lift səsi, reklam səsi, tələsən adamların ayaq səsi... Bu səslərin arasında kəndin səsi eşidilmir. Kənd isə ucadan danışmır. Kənd astadan danışır. Bəlkə ona görə ki, kəndin danışdıqları qışqırıqla deyil, yaddaşla bağlıdır.
Rafiq Kərimovun sözlərində bir kənd adamının sadə danışığı vardı. Amma o sadəliyin içində elə bir ağrı vardı ki, adamın ürəyinə sakitcə girirdi. Sanki kəndin bir qapısını açıb içəri boylanırsan, görürsən ki, hər şey öz yerindədir, amma adamlar yoxdur.
Evlər var…
Dağ var…
Torpaq var…
Bulaq var…
Yol var…
Amma səs azalıb. Kəndin ən böyük dərdi də elə səsin azalmasıdır. Çünki kəndi kənd edən evlərin sayı deyil, o evlərdə yaşayan adamlardır. Evin divarı adamın nəfəsini gözləyir. Həyət uşağın ayaq səsini. Bulaq su içən adamı. Məktəb uşağı. Məscid camaatı. Küçə addım səsini.
Adam olmayanda hər şey öz yerində qalır, amma heç nə əvvəlki kimi olmur.
Bir kənd boşalanda bunu əvvəlcə divarlar hiss edir.
Sonra ağaclar…
Sonra yollar…
Sonra bulaqlar…
Ən axırda isə kəndin özü anlayır ki, artıq əvvəlki kənd deyil.
Rafiq müəllimin danışığında məni ən çox düşündürən də elə bu idi: insan doğulduğu yeri tərk edəndə özü gedir, amma kənd onun yoxluğunu illərlə daşıyır.
Şəhərə gedən adamın ayağı şəhərin asfaltına öyrəşir. Amma ürəyi uzun müddət kəndin torpağından ayrıla bilmir. Şəhərdə yağış yağanda pəncərədən baxır, kənddəki yağışı xatırlayır. Şəhərdə bulaq suyu içəndə kənd bulağının suyunu axtarır. Şəhərdə qonşu qapısını döymür, çünki şəhərdə qonşunun qapısı var, amma qonşuluq başqa məsələdir.
Kənddə qonşu xəstə olanda hamı bilir.
Şəhərdə adam bəzən qonşusunun adını bilmir.
Kənddə bir evin işığı yanmayanda kimsə narahat olur.
Şəhərdə isə bütün pəncərələr işıqlı ola bilər, amma bir-birindən xəbərsizdirlər.
Bəlkə də kəndin ən böyük sərvəti torpağı yox, bir-birindən xəbərdar olan insanlarıdır.
Verilişin qəhrəmanı seçilmiş Rafiq Kərimovun ağrısı da buradan boylanırdı. O ağrı “mənim kəndim belə oldu” ağrısı deyildi yalnız. Bu, “bizim kəndlərimiz belə olur” ağrısı idi.
Və adam bir anlıq düşünür: görəsən, neçə kəndimizdə indi eyni səssizlik var?
Neçə məktəbdə uşaq səsi azalıb?
Neçə həyət qapısı günlərlə açılmır?
Neçə evin açarı cibdə yox, yaddaşdadır?
Neçə qoca kənddə tək qalıb?
Bu sualların cavabı rəqəmlə ölçülmür. Çünki kəndin boşalmasının statistikası olar, amma ağrısının statistikası olmaz.
Bir uşağın kənddən getməsi rəqəmdir. Ancaq həmin uşağın nənəsinin axşam qapıya baxıb onu gözləməsi rəqəm deyil.
Bir ailənin şəhərə köçməsi statistikadır. Amma o ailənin bağçada əkdiyi ağacın kimə qalması statistika deyil.
Bir evin boş qalması faktdır. Amma həmin evin gecələr sükutdan “xəstələnməsi” başqa şeydir.
Məncə, kəndlərimizin ən böyük faciəsi onların şəhərə uduzması deyil. Ən böyük faciə kənddə yaşamağın gələcək üçün mümkün görünməməsidir.
Gəncə deyəndə ona “kəndini sev” demək asandır.
Amma gəncə demək lazımdır:
Burada işin olacaq...
Burada qazancın olacaq...
Burada məktəbin olacaq...
Burada övladının gələcəyi olacaq...
Burada arzuların üçün yer olacaq...
İnsan torpağı sevir, doğrudur. Amma insan çörəyi də sevir. Çörəksiz sevgi uzun müddət yaşamır. Ona görə kəndi qorumağın yolu kənd adamına yalnız “yurdunu sev” deməkdən keçmir. Yurdu sevmək üçün yurdda yaşamağın mümkün olması lazımdır.



Onun uşağının da yaxşı məktəbə ehtiyacı var...
Onun da həkimə ehtiyacı var…
Onun da yolunun düz olmasını istəməyə haqqı var…
Onun da internetə, işə, həyata, gələcəyə ehtiyacı var…
Kənd adamını keçmişin adamı kimi görmək böyük səhvdir.
Kənd adamı keçmişdə yaşamır.
O, bu gün yaşayır və sabahını düşünür.
Sulut haqqında danışarkən adamın ağlına yalnız bir kənd gəlmir. Bir yaddaş gəlir.
Elə bil dağın başında bir sandıq var. İçində kəndin bütün keçmişi yığılıb. Sandığın içində toylar var, yaslar var, uşaqlar var, məktəb zəngi var, qış gecələri var, yay səhərləri var, həyət qapıları var, nənələrin duaları var, babaların söhbətləri var.
Bir də adamlar var.
İndi həmin adamlardan kimisi torpağın altındadır, kimisi şəhərdə, kimisi dünyanın başqa yerində.
Kənd isə hamısını gözləyir. Kəndlərin qəribə xasiyyəti var: adam gedir, kənd gözləyir. İllər keçir, kənd yenə gözləyir.
Bəlkə bir gün o qapı açılar. Bəlkə bir maşın dayanıb içindən doğma adam düşər. Bəlkə uşaq səsi yenidən küçəyə yayılar. Bəlkə məktəbin qapısı yenə səhər tezdən açılar. Bəlkə... Kəndin ümidi də “bəlkə” ilə başlayır.
Rafiq müəllimin sözlərində bir kənd adamının təəssübü vardı. O təəssübün içində qəzəb də yox deyildi, amma qəzəbdən çox nisgil vardı. Nisgil qəribə hissdir. İnsan nəyisə itirəndə ağlayır. Amma nəyinsə yavaş-yavaş itdiyini görəndə nisgil yaranır. Kəndlərimiz də sanki bir gündə yox, yavaş-yavaş uzaqlaşır bizdən.
Əvvəl bir səs gedir…
Sonra bir üz…
Sonra bir qapı bağlanır…
Sonra bir məktəb boşalır…
Sonra bir evin pəncərəsində işıq yanmır…
Beləcə kəndin içindən həyat bir az da çəkilir. Amma dağlar heç yerə getmir.
Bulaqlar yenə axır…
Ağaclar yenə çiçək açır…
Günəş yenə həmin dağın arxasından çıxır...
Təbiət öz işini görür…
İnsansa öz yerini boş qoyur…
Bəlkə də təbiətin insana ən böyük iradı budur: “Mən səni gözlədim, sən gəlmədin.”
Sulutun ağrısını eşitmək üçün orada doğulmaq şərt deyil. Çünki kənd ağrısı yalnız kəndin ağrısı deyil. Bu, insanın öz kökünə münasibətidir. Adam köksüz yaşaya bilərmi? Bəlkə yaşayar. Amma köksüz ağac kimi. Kölgəsi olar, yarpağı olar, hətta meyvəsi də ola bilər, amma külək əsəndə ilk o yıxılar. İnsanın da kökü yaddaşdır. Yaddaş isə doğulduğun yerdən başlayır. Ona görə kəndləri qorumaq yalnız kəndi qorumaq deyil. Özümüzü qorumaqdır. Uşaqlarımızın haradan gəldiyini bilməsi üçün. Sabah onların “mənim kəndim” deyə biləcəyi bir yer qalması üçün.
Rafiq müəllimin səsi mənə bir şeyi xatırlatdı: Bəzən bir kəndin harayını eşitmək üçün mikrofon lazım deyil. Bir insanın ürəyindən danışması kifayətdir. Çünki ürəkdən çıxan söz yolunu tapır. Sulutun da sözü yolunu tapıb gəldi.
Dağlardan aşdı...
Dərələrdən keçdi...
Televiziya ekranından keçib gəldi...
Və şəhərin səs-küyünün içində bizim qulağımıza çatdı. Dedi ki, kəndlərə baxın. Dedi ki, kənd adamını eşidin. Dedi ki, daşın, torpağın, ağacın, bulağın arasında bir insan taleyi var. Dedi ki, kənd boşalanda yalnız kənd boşalmır.
Bir az da yaddaşımız boşalır…
Bir az da uşaqlığımız…
Bir az da sabahımız…
Ona görə Sulutun səsinə qulaq asmaq lazımdır. Rafiq müəllimin sözlərinə də. Çünki bəzən bir kəndin taleyi bir adamın səsində görünür. Və bəzən bir adamın ağrısı bütöv bir yurdun ağrısına çevrilir.
Sulut hələ oradadır…
Dağlar oradadır…
Bulaqlar oradadır…
Evlər oradadır…
Yollar oradadır…
İndi məsələ budur:



Bu sualın cavabını nə dağ verə bilər, nə bulaq. Bu sualın cavabını biz verməliyik. Çünki kəndləri torpaq saxlamır. Kəndləri insan saxlayır. İnsan gedəndə kənd susur. İnsan qayıdanda kənd yenidən danışmağa başlayır. Bəlkə də Rafiq müəllimin ağrılı sözlərinin altında gizlənən ən böyük ümid elə budur:
SULUT SUSMASIN.