Ötən dəfə, sərbəst vəzində yazan şair dostlarımızdan birinin yaradıcılığı haqqında yanaşmamı yazanda, sərbəst vəzn barədə tanınmış tədqiqatçılardan oxuduqlarım və bildiklərimi ümumiləşdirib, deyəsən bir balaca xəsislik edərək danışmışam. Doğrusu nə gizlədim, əvvəllər ənənəvi heca vəznində olan şeirləri nə qədər çox sevirdimsə, indiki vaxtda, sərbəst vəzində yazılan şeirlərə çox aludə olmuşam və son dövürlərdə oxuduğum janır deyərdim, bəlkədə odur. Çünki, orada sözün, qafiyənin şeirin içində səpələnməsinə deyil, mənanın dolğun ifadəsinə acgözlüyüm bu vəzini mənə daha çox sevdirməyə ehtiyac duydurub.
Çağdaş poeziyamızda sərbəst vəzində hissinin duyğusunu ifadə edə bilən şairlərimiz yetərincədir. Bir, birindən maraqlı yaradıcılıq nümunələri məni özünə valeh edir...

Tədqiqatçıların qənaətinə görə sərbəst şeir, çox zaman yeni və müasir şeir forması kimi dəyərləndirilir. Aparılan tədqiqatların nəticəsi də tədqiqatçıların yanaşmasının doğruluğunu sübut edir. Çünki, sərbəst vəzndə olan şeir nümunəsi tədqiqatçıların qənaətinə görə XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəllərində Avropa xalqları arasında yaranıb. Özüdə, ilk dəfə Belçikada bu forma meydana çıxıb. Türk xalqları içərisində sərbəst şeir yazmış ilk şair kimi Nazim Hikmət, Azərbaycanda isə Mikayıl Rəfili qəbul olunur. XX əsr Azərbaycan şairlərinin əksəriyyəti, xüsusən Rəsul Rza, Əli Kərim və bir çox şairlərimiz bu janırdan istifadə edib və sərbəst vəzində şeirə öz yaradıcılıqlarında geniş yer vermişlər.

Müasir ədəbiyyatmızda ciddi tədqiqat işləri ilə diqqəti cəlb edən, yorulmaz tədqiqatçı, şair Şirvan Ədilli, Azərbaycan poeziyasında mövcud olan sərbəst şeirlərin xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq ilk dəfə bu şeir formasının 8 növünü müəyyən etmişdir: Şirvan müəllimin bu gözəl tədqiqat işində, bunlar aşağıdakı kimi sıralanıb.

Doğurdan da, sərbəst vəzin haqqında oxuduğum və apardığım müşahidələrimə söykənərək deyə bilərəm ki, sərbəst vəzn misraları necə gəldi qafiyələndirmək, daha doğrusu, qafiyəsiz düzmək, qırmaq, səpələmək demək deyil. Sözün sərbəstliyində, vəznin poetik imkanlarına yaradıcı şəkildə, sənətkarlıqla yanaşmağı tələb edir. Sərbəst vəznin özünün ahəngi, ritmi, tempi, harmoniyası var. Sərbəst şeirdə hər misra, hər söz, hər bədii sual və nida, hətta bağlayıcı təzə fikrə keçiddir. Sərbəst şeirdə hər sözün bədii təsiri vardır. Sərbəst vəzn məzmunun hərtərəfli açılması üçün geniş imkanlar yaradan, onu dərindən mənalandırmağa imkan verən bir vəzndir.

Burada mənasız söz, sözdə rəng artığı və təsvir israfçılığı yoxdur. Şair sərbəst vəzində yazanda, təkcə duyğusunu rəsm etmir. O, düşüncəsində formalaşdırdığı obraza açılan bədii əsər üzərindən tülü qaldırır. Oxucunun fikrini ruh oxşayan işarə ilə detallara, lövhə üzərindəki bədii cəhətə sözlə rənglənmiş mənzərəyə yönəldir...
Bu fikirləri mənə söyləməyə, şeirlərini sevə-sevə oxuduğum, gözəl yaradıcılığı ilə diqqətimi xeyli müddətdir çəkən Sülhiyyə Musa Qızı yaradıcılığıdır. Sülhiyyə xanımın sərbəst vəzndə yazdığı şeir nümunələr üzərində danışmamışdan öncə, deyə bilərəm ki, yuxarıdakı fikirlərin hamsı bu xanımın yaradıcılığının, mənə, düşüncəmdə yaşatdıqlarıdır. Şair, düşüncəsini o qədər gözəl, qəlb rahatlığı ilə sərbəst, ruhu sığallayan fikirlərin elə düzümdə verir ki, istənilən oxucunun ruhunu oxşayır.

Yuxarıda istinad etdiyim və diqqətimi sərbəst vəzində gözəl yaradıcılıq nümunələri ortaya qoyan şeirin müəllifi Sulhiyye Musa Qizidı.
Onun, şeir yazarkən kim olduğunu ortaya çıxaran iki cümlənin içində dediyi bir həqiqət tülü altında duran "könüllü", "əbədi aləmdə var olacaq" şairlərdən biridi.
Sülhiyyə Musa qızının bu vəzində yazdığı digər bir şeirinə nəzər salsaq görərik ki, doğurdan da onun şairliyi sevən sevgisinin məhkumdu...

Ruhunun duyduğu formada fikirlərini sözlə rəngləyən şair, tək şeirlərinin sevgisi üçün, - "Gözlərində donan yaşlarda
Ağlamağa razıyam yenə..." - deyir. Bu qədər şeirə sevgi fədakarlığı onun qəlb lirikasıdan süzülüb gələn, təsdiqini arzuladığı bir istəkdir. Şair onu çox gözəl və obrazlı şəkildə təsvir edə bilir.

-deyən şair Sülhiyyə Musa Qizi, çətinlikdən qorxanlara səslənir,

Və şair çətinliyi qorxusundan gedilməyən yolun son nəticəsi nifrət olduğun bildirir. Çünki, çətin yolun mürəkkəb həlli sevgidir. Bu mürəkkəb həllin önündə quru qürur, mənəmmənəmlik eqosu durur. Nəticədə bəşəriyyət bu gün yaşadığı sevgisizlikdən doğan Nifrət ocağına döndüyünü sual və həyacanla çatdırır. Buda oxucunun düşünməyə vadar edir...

Şair Sülhiyyə Musa Qizinın yaradıcılığında bədilik, fikirin obrazlı ifadəsi o qədər təbii alınır ki, oxuduqca ruhən sakitləşirsən. Məsələn,

Gözəl ahəngə malik olan bu lirik şeir. Təbiətin füsunkar gözəlliyinin yağış damcısı tək sözünün olduqca məntiqli bir nizamla düzülüşü...
Gözəl şairimiz Sülhiyyə Musa Qizinın yaradıcılığı təkcə sərbəst vəzndə deyil, onun, ənənəvi şeir formasında da bir-birindəndə gözəl yaradıcılıq nümunələri var. Onun istənilən səpkidə yazdığı şeirlərinin hamısında mükəmməl bir süjet xətti özünü büruzə verir. Lakin bu gün şairimizin sərbəst vəzndə yazılan şeirləri üzərində filirlərimi cəm etdiyindən və sərbəst vəzn haqqında duyğularıma hopan düşüncələri mənə yaşatdığından Sülhiyyə Musa Qizina mükəmməl yaradıcılığında uğurlar diləyirəm...

Böyük səmimiyyətlə,
Elxas Comərd,
AYB-nin, "İti Qələm" Respublika və
"Ağsu Yazarları" Ədəbi Birliyinin üzvü.